Bamsı Beyrek'in Kalesi, Dede Korkut Hikayelerinde Bayburt
Bayburt'a bir hikayenin peşinden gelmek mümkün. Kentin üzerinde yükselen kale hem gerçek bir savunma yapısı hem de Türk dünyasının ortak edebiyat hazinelerinden biri olan Dede Korkut anlatılarında adı geçen bir yer.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Bayburt'a bir hikayenin peşinden gelmek mümkün. Kentin üzerinde yükselen kale hem gerçek bir savunma yapısı hem de Türk dünyasının ortak edebiyat hazinelerinden biri olan Dede Korkut anlatılarında adı geçen bir yer. Bu yazı, taşın ve hikayenin Bayburt'ta nasıl iç içe geçtiğini, kalenin yüzyıllar boyunca neler gördüğünü ve bugün bu mirasa nasıl yaklaşabileceğinizi anlatıyor.
Dağların arasındaki yol ve kale
Bayburt Kalesi'ni anlamak için önce coğrafyaya bakmak gerekir. Kültür Portalı'ndaki kayıt, kalenin Zigana ve Kop dağlarından aşılarak ulaşılan bir noktada durduğunu söylüyor. Aynı kayda göre kale, Karadeniz'i Basra Körfezi'ne bağlayan ticaret yolunun üzerinde bulunuyor. Yani burası, yüksek geçitleri aşan kervanların ve orduların mutlaka hesaba kattığı bir duraktı. Kale, şehrin kuzeyindeki yalçın kayalar üzerine kurulmuş. Kalenin kimler tarafından yapıldığı bilinmiyor. Bagratlılar zamanında, yani 885 ile 1044 yılları arasında varlığından söz edildiği biliniyor. Kayıtta ayrıca kalenin, miladın ilk yüzyıllarında yaşanan yerel mücadelelerde de rol oynadığı anlaşıldığı belirtiliyor. Kısacası elimizde kesin bir kuruluş tarihi yok. Elimizde, çok eski bir yerleşimin ve yolun gözetleme noktası olan bir kaya var. Bayburt'a girerken yolun yükselip alçalmasını fark ederseniz, bu kalenin neden orada durduğunu daha iyi sezersiniz.
Katman katman bir tarih
Kalenin tarihi tek bir dönemin işi değil. Kültür Portalı, Bayburt Kalesi'nin Roma, Ermeni, Bizans, Arap ve Kommenos hakimiyetlerinde kaldığını yazıyor. Türk hakimiyeti sırasında kalenin birçok kez onarım gördüğü ise kapılarda ve şehre bakan cephelerdeki burçlarda yoğunlaşan yirmi Arapça kitabeden anlaşılıyor. Bu kitabelerin on yedisi, Selçuklu hükümdarı II. Kılıçarslan'ın oğlu ve Erzurum Meliki olan Tuğrul Şah döneminde yazılmış. Kaynak, bu kitabelerin Trabzon İmparatorluğu'ndan gelecek saldırılara karşı kalenin adeta yeniden inşa edildiğini gösterdiğini söylüyor. Kale bir süre Akkoyunluların elinde kaldı ve 1514 yılında Osmanlılara geçti. Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait bir kitabe var, diğer iki kitabe ise okunamıyor. Zaman zaman işgal ve tahribata uğrayan kale, en son 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında büyük çapta zarar gördü. 1647'de Bayburt'u ziyaret eden Evliya Çelebi ise kale içinde 300 evlik bir mahalle bulunduğunu yazmış. Demek ki burası yalnızca bir asker kalesi değil, içinde insanların yaşadığı bir yerleşimdi.
Hikayede Parasarın Bayburt Hisarı
Bayburt'u edebiyat haritasında özel kılan şey, Dede Korkut hikayelerindeki yeridir. Kültür Portalı'na göre Kam Büre Oğlu Bamsı Beyrek Boyunu Beyan Eder adlı hikayede Beyrek'in fethedip ün kazanmak için yola çıktığı kale, Bayburt Kalesi'dir. Bayburt Belediyesi'nin Dede Korkut sayfası da bu bağı vurguluyor. Sayfaya göre Türkiye Türkçesinde anlatılan hikayelerden Beğ Böğrek'in, yani Bamsı Beyrek'in en çok varyantı Bayburt'ta tespit edilmiş. Aynı sayfa, hikayelerde Bayburt'un Parasarın Bayburt Hisarı adıyla geçtiğini söylüyor. Bu bilgilerin Orhan Şaik Gökyay'ın Dede Korkut çalışmasında yer aldığı, halk arasında da dilden dile anlatılarak günümüze ulaştığı belirtiliyor. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Kale tarihsel bir yapıdır ve kitabeleri, onarımları, kuşatmaları belgelerle bilinir. Hikaye ise sözlü edebiyatın ürünüdür. İkisini birbirine karıştırmadan, yan yana okumak en doğrusudur. Kalenin önünde durduğunuzda taş duvarı tarih olarak, hikayede geçen adı ise kentin hafızası olarak düşünebilirsiniz.
Hikayeyi yaşatan şölenler
Bayburt'ta Dede Korkut hikayelerinin canlı kalmasının bir nedeni, bu mirasın kentte bilinçli biçimde yaşatılması. Belediye sayfasına göre ilin sosyal, kültürel ve bilimsel canlılığını artırmak amacıyla bir şölen planlanmış ve şölene Dede Korkut'un adı verilmiş. Böylece 1995 yılından itibaren Bayburt Uluslararası Dede Korkut Kültür ve Sanat Şölenleri düzenlenmeye başlamış. Sayfa, şölenlere Azerbaycan, Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan, Kazakistan, Dağıstan ve Balkar-Karaçay gibi pek çok Türk coğrafyasından katılım olduğunu aktarıyor. Konuk bilim insanlarının Dede Korkut'la ilgili tebliğler sunduğu, kendi coğrafyalarındaki izlerden söz ettiği de aynı sayfada yazıyor. Aynı kaynağa göre UNESCO 1999 yılını Dede Korkut'un 1300. yılı olarak kabul etmiş. Dede Korkut ayrıca Kazakistan, Azerbaycan ve Türkiye'nin ortak başvurusuyla UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Temsili Listesi'ne girmiş. Bayburt'ta bu tescil, kentin kültürel mirasının önemli bir parçası olarak anılıyor. Şölen takvimini ve programını il kültür turizm müdürlüğünden ya da kurumların duyurularından öğrenmek, ziyaret zamanınızı belirlemenize yardımcı olur.
Çinimaçin adı ve yeniden üretilen çiniler
Kalenin bir başka adı daha var. Kültür Portalı'na göre Anadolu Selçuklu Devleti döneminde yapılan çini süslemeler nedeniyle kale tarihte Çinimaçin Kalesi olarak da anılmış. Kaleye adını veren çiniler zamanla yok olmuş. Ancak 2017 yılında başlatılan restorasyon ve kazı çalışmaları kapsamında, farklı renk ve boyuttaki çiniler aslına uygun biçimde yeniden üretilerek yerlerine konulmuş. Bayburt İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün haberi bu çalışmanın yöntemini anlatıyor. Surlar üzerindeki yaklaşık 800 yıllık çini süslemeler, sur yüzeyinde kalan on santimetrekarelik bir kırık parçadan yola çıkılarak yeniden üretilmiş. Yetkililer renk, boyut ve desenleri belirlemek için çini yuvalarına, kazılardan çıkan seramik parçalarına ve kaynaklara başvurmuş. Üretim için İznik tercih edilmiş. Çalışmalar Bayburt Valiliği koordinasyonunda, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile Bayburt Müze Müdürlüğü tarafından yaklaşık iki yıl boyunca yürütülmüş. Küçücük bir parçadan bir duvarın bütün süsünü kurmak, koruma çalışmalarının ne kadar titiz bir araştırma gerektirdiğini gösteriyor. Çalışmanın bugünkü durumunu ve alanda nelerin görülebildiğini ziyaretten önce il müdürlüğünden sormanız gerekir.
Kaleyi okumak için küçük bir rehber
Kültür Portalı kalenin adresini Halfikale, yani Kaleardı Mahallesi olarak veriyor ve ulaşımın kara yoluyla sağlandığını yazıyor. Kalenin ziyaret koşulları resmi sayfada ayrıca belirtilmiyor. Bu yüzden gitmeden önce Bayburt İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nden güncel bilgi almanızı öneririm. Alana ulaştığınızda önce kalenin kayalık yapısına bakın. Yazıda anlatılan yalçın kayalar ve kentin üzerindeki konum, uzaktan bile okunabiliyor. Sonra surlara yaklaşıp burçlara ve kapı çevrelerine dikkat edin, çünkü kitabelerin yoğunlaştığı yerler orası. Kitabeler Arapça yazılı ve kimi okunamıyor, bu nedenle tek tek anlamaya çalışmak yerine, onarımların kaç kez yinelendiğini düşünmek daha verimli. Surlar üzerinde çini yuvalarını ve yeniden yerleştirilen çinileri arayın. Yeni üretimlerin renk ve desenini, yapının taş dokusuyla yan yana görmek ilginç bir karşılaştırma sunar. Rahat, tabanı sağlam ayakkabı giymek ve kaya zemininde dikkatli yürümek iyi olur. Fotoğraf için gün ışığı uygundur. Alanda gördüğünüz uyarı ve yönlendirmelere uymak, hem sizin hem yapının güvenliği için önemlidir.
Taş ile hikayeyi yan yana koymak
Belediye sayfası Bayburt'u Türklerin Anadolu'da yerleştikleri en eski yerleşim yerlerinden biri olarak tanımlıyor ve Selçuklu ile Osmanlı dönemlerinde önemli bir kültür merkezi olduğunu söylüyor. Kale, bu uzun süreklilik içinde hem savunma hem ticaret hem de anlatı bakımından bir odak noktası. Bir yanda kitabeler, kuşatmalar ve onarımlar var. Diğer yanda dilden dile aktarılan, yüzyıllar boyu farklı biçimlerde anlatılan bir hikaye. Bayburt'ta bu ikisini birlikte düşünmek, kenti yalnızca bir geçit kasabası olarak görmekten çok daha zengin bir bakış sağlıyor. Kentte Dede Korkut adını taşıyan etkinlikleri, müzeleri ve sergileri takip ederseniz, edebiyatla mekanın ilişkisini farklı yönlerden izleyebilirsiniz. Ziyaretinizi kentin diğer tarihi duraklarıyla birleştirip kaleyi günün ilk ya da son durağı yapabilirsiniz. Ne yaparsanız yapın, kaleye bakarken önce kayanın üzerindeki taşa, sonra o taşın çevresinde anlatılan hikayeye kulak verin.
Kaynaklar
- Kültür Portalı, Bayburt Kalesi, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bayburt/gezilecekyer/bayburt-kalesi
- Bayburt İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Bayburt Kalesi Çinilerine Kavuşuyor, https://bayburt.ktb.gov.tr/TR-273123/bayburt-kalesi-cinilerine-kavusuyor.html
- Bayburt Belediyesi, Dede Korkut, https://bayburt.bel.tr/sayfa/dede-korkut
- Vikipedi, Bayburt Kalesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Bayburt_Kalesi
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
