Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç
Radar Türkiye

Bakır, Kutnu, Sedef ile Antep Zanaatları

Gaziantep'in tarihi çarşılarında yürürken kulağınıza önce çekiç sesi gelir. Kale eteğindeki hanlar bölgesinde bakırcılar hala tezgah başındadır.

Radar TürkiyeRadar Türkiye4 Kasım 2026
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Bakır, Kutnu, Sedef ile Antep Zanaatları

Gaziantep'in tarihi çarşılarında yürürken kulağınıza önce çekiç sesi gelir. Kale eteğindeki hanlar bölgesinde bakırcılar hala tezgah başındadır. Aynı şehirde ipek ve pamuktan çizgili kutnu kumaşı dokunur, ceviz kutuların yüzeyine Fırat'tan gelen sedef kakılır, beyaz kumaşa iplik çekilerek Antep işi işlenir. Bu yazı bu zanaatların nasıl yapıldığını, resmi kayıtlarda nasıl tanımlandığını ve şehirde nerede görülebileceğini anlatıyor. Dükkan ya da atölye adı yok; onun yerine neye bakacağınızı bilerek çarşıya girmenizi sağlayacak bilgiler var.

Zanaatların resmi kaydı

Gaziantep'in el sanatları yalnızca gelenekle değil, belgeyle de korunur. Türk Patent ve Marka Kurumu'nun coğrafi işaret kayıtlarında Gaziantep Bakır El İşlemeciliği ve Gaziantep Sedef El İşlemeciliği 2012'de, Antep Kutnu Kumaşı ve Antep İşi ise 2016'da tescil edilmiştir. Listeye 2026'da Gaziantep Yemenisi de eklenmiştir. Her tescil belgesi ürünün tanımını, üretim aşamalarını ve denetimini ayrıntılı biçimde yazar. Bu belgeler, çarşıda gördüğünüz bir işin hangi teknikle yapıldığını anlamak için en güvenilir kaynaktır.

Bakırcılar Çarşısı ve kale eteği

Gaziantep Büyükşehir Belediyesi, Bakırcılar Çarşısı'nı birçok el sanatı esnafının üretim yaptığı bir çarşılar kompleksi olarak tanımlar. Ahşap kaplamalı dükkanlar ve taş döşeli sokaklar geçmiş dönemlerden kesitler sunar. Dükkanların yapım tarihi kesin olarak bilinmez, ancak 19. yüzyılda yapıldıkları düşünülür. Tek katlı dükkanlar hanlar bölgesinin içinde yer alır ve kemerli girişlerle sokağa açılır. Yapılarda yerel adıyla keymıh denen, düzgün kesilmiş sert kalker taş kullanılmıştır.

Kültür Portalı, çarşının Kültür Yolu Projesi kapsamında Tarihi Kentler Birliği'nin Başarı Ödülü'ne layık görüldüğünü yazar. Portal çarşının Boyacı Mahallesi'nde ve şehir merkezinden yürüme mesafesinde olduğunu belirtir. Hem belediye hem portal, çarşıya adını veren bakırcılığın günümüzde de yoğun biçimde sürdüğünü vurgular. Kale, bedesten ve çarşılar birbirine yakın olduğu için bu bölgeyi tek bir yürüyüşte gezebilirsiniz.

Tek parçadan dövülen bakır

Gaziantep Bakır El İşlemeciliği'nin tescil belgesi, bu işin ayırt edici özelliğini açıkça yazar. Ürün yekpare, yani tek parçadan yapılır ve lehim ya da kaynak gibi birleştirici işlemler kullanılmaz. Motif, bir çekiç ve bir çelik kalemle ana maddeden parça koparılarak ortaya çıkarılır; belge buna çalma tekniği der ve bu tekniğin bölgeye özgü olduğunu belirtir. Basit çakma ve çizme yöntemleri de bilinir, ancak Antep işçiliğini öne çıkaran çalma tekniğidir.

Belgeye göre bakır levha önce sıvama tezgahlarında şekillendirilir ve bu şekillendirmenin beş yüze yakın çeşidi vardır. Ardından işleme ustası motifi tasarlar ve yaklaşık on santimetre uzunluğunda, ucu altmış ile doksan derece açılı çelik kaleme çekiçle vurarak süslemeyi yapar. Her işlemden sonra sertleşen bakır yeniden tavlanır. Tek bir parçanın işlenmesi bazen haftalar, bazen aylar sürer. Gaziantep bakır işçiliğinde kırk bir ana motif kullanılır; bunlar çoğunlukla Selçuklu ve Osmanlı motifleridir, yanında doğa resimleri ve ustanın kendi tasarımları da yer alır. Belge iyi bir işleme ustasının on beş ile yirmi yılda yetiştiğini yazar.

Belgede bakırın yolculuğu levhadan önce de anlatılır. Külçe bakır haddehanelerde eritilip kalıplara dökülür, silindirlerden geçirilerek istenen kalınlığa çekilir ve sertleştiği için fırında tavlanarak yumuşatılır. Mutfakta kullanılacak bakır eşya kalaylanır; eskitilmiş görünüm isteniyorsa ürün sulandırılmış aside batırılır, yakılır, cilalanır ve sonra kalaylanır. Tescil belgesi ayrıca ürünlerin yılda en az iki kez denetleneceğini ve denetim komisyonunun Gaziantep Sanayi Odası ile Gaziantep Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği temsilcilerinden oluştuğunu yazar.

Ceviz üzerine Fırat sedefi

Gaziantep Sedef El İşlemeciliği'nin belgesine göre sedef ya da fildişi, ceviz, gürgen ve nadiren gül ağacı üzerine özel çelik kalemlerle kakılır. İş, telkari desteğiyle gümüş ya da pirinç tellerle zenginleştirilir. Belge sedefin göl, akarsu ve nehirlerden elde edilen tatlı su midyesinden geldiğini, tercihen Fırat Nehri midyesinin kullanıldığını yazar. Belgeye göre gümüş, kurşun ve pirinç tellerin yanında atpako tel de kullanılır. Gaziantep'te sedefkarlık genellikle babadan oğula geçen bir meslektir.

Üretim ağacın hazırlanmasıyla başlar. Budaksız, çatlaksız ceviz ve gürgen ağacının en az iki yıl kurutulmuş olması gerekir. Motif ağaca çizilir, keski ile kanallar açılır ve tavlanmış teller çekiçle bu kanallara çakılır. Sonra sedef yerleri oyulur; midye kabuğu keltepen denen aletle parçalanır ve taş aletlerle şekillendirilir. Parçalar yoğurt tutkalı ile ceviz talaşından yapılan bir macunla tek tek yerine yapıştırılır ve en az bir gün kurumaya bırakılır.

Belgede üç teknik sayılır: gömme ya da kakma, kaplama ve macunlama. Motif ve kullanım tarzına göre dört ana grup ayrılır ve Gaziantep'te İstanbul işi ile Şam işi ağırlıktadır. Şam işinde kalın, beyaz taş sedefin yalnız bir yüzü düzeltilir ve çevresine ince teller çakılır. Ürün son aşamada asitle kahverengiye ya da yakılarak siyaha boyanır, zımparalanır ve gomalak cilayla iki üç kat cilalanır.

Çizgili kutnu ve iplikle işlenen Antep işi

Antep Kutnu Kumaşı'nın belgesi kutnuyu Gaziantep'te yüzyıllardır üretilen, boyuna çizgili desenlerden oluşan bir tür atlas kumaş olarak tanımlar. Çözgüsü başlangıçta ince ipek, atkısı pamuktu; zamanla çözgüde suni ipek kullanılmaya başlandı. Çözgü tel sayısına ve örgüsüne göre kutnu, meydaniye ve alaca kutnu olarak ayrılır. Hindiye, Kemha, Mercan, Şahiye ve Mecidiye gibi adlar renk ve yol genişliklerine göre verilen çeşit adlarıdır.

Belge kutnunun üretim aşamalarını tek tek anlatır. Çözgü iplikleri devere denen dört kanatlı çözgü dolabına sarılır, bağlama batik tekniğiyle renklendirilir. Haşıl için kayısı ağacından elde edilen doğal kitre zamkı kullanılır; bu iplikleri sağlamlaştırır ve parlaklık verir. Eskiden ahşap kamçılı tezgahlarda dokunan kumaş bugün armürlü ve jakarlı tezgahlarda dokunur. Dokumadan sonra kumaş cendereden geçirilir; nemli ve katlanmış verildiğinde yüzeyinde hareli görüntüler oluşur. Belge, kutnunun kendine has dokunması, örgüsü ve boyanmasının babadan oğula geçen bir tekniğe ve ustaların el emeğine dayandığını, bu yüzden yılların birikimini isteyen bir beceri gerektirdiğini vurgular. Kutnu geleneksel giysilerde, halk oyunu kıyafetlerinde, yelek, fular, çanta ve döşemelikte kullanılır.

Antep işi ise bir nakıştır ve belgesine göre Gaziantep yöresinde yerli halk tarafından uygulanır. Antik Antep işi beyaz ya da krem kumaşa beyaz, sarı ve krem ipliklerle, renkli Antep işi ise farklı renkli ipliklerle yapılır. Diğer nakışlardan farkı, desen için önce kumaştan tel çekilmesi, sonra kalan ipliklerin farklı iğne teknikleriyle sarılarak şekillendirilmesidir. Belge Antep işinin sökülemez olduğunu ve desenin çoğu zaman çizilmeden, hesapla doğrudan kumaştan tel çekilerek hazırlandığını yazar. Zemin olarak geçmişte patiska, poplin ve kahke bezi kullanılmış, bugün ketenin ve ipeğin yanında kutnu da kullanılır. File işinde kumaştan eşit aralıklarla tel çekilerek küçük kare boşluklar açılır ve bu ağın üzerine mercimek ajuru denen iğne tekniğiyle desen verilir. Kenarlar çoğu zaman iğne oyasıyla bitirilir; belge bu oyalarda dut yaprağı, metelik ve yarım metelik modellerinin tercih edildiğini yazar.

Bayazhan'da zanaatların vitrini

Zanaatları bir arada görmek için kent merkezindeki Bayazhan Gaziantep Kent Müzesi iyi bir başlangıçtır. Belediyenin sayfasına göre han, tütün tüccarı Bayaz Ahmet Efendi tarafından 1909'da yaptırılmış ve 2009'da kent müzesi olarak açılmıştır. Müzede kutnu, sedef ve bakır işlemeciliği gibi yöresel el sanatları tematik bölümlerde mankenlerle canlandırılır. Kentin önemli mimari yapılarının maketleri de buradadır. Ziyaretten önce müzenin güncel açılış durumunu ve saatlerini belediyenin resmi sayfasından kontrol edin.

Çarşıda neye bakmalı

Bakır bir parçaya bakarken önce yüzeyine dokunun; çalma tekniğinde motif yüzeyden parça koparılarak çıkarıldığı için kabartma ile oyuk arasındaki geçiş belirgindir. Sedefli bir kutuda tellerin ve sedef parçalarının yüzeyle aynı hizada, boşluksuz durması iyi tesviyenin işaretidir. Kutnuda ise ışığa tutulduğunda parlayan çözgü ile mat atkı arasındaki farkı görebilirsiniz.

Tescilli bir ürün alırken üzerindeki coğrafi işaret amblemine bakmak, ürünün belgedeki koşullara göre üretildiğini anlamanın resmi yoludur. Usta işi bir parçanın haftalar süren bir emeğin ürünü olduğunu akılda tutun ve pazarlık yerine ustaya tekniğini sormayı deneyin. Kale eteğindeki bu bölgeyi Bayazhan ile birleştiren bir yürüyüş, Gaziantep zanaatlarını hem müzede hem de üretildiği yerde görmenizi sağlar.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz