Artvin'in Kaleleri, Dış Kaleden Kaya Burçlarına
Çoruh vadisinde kale mantığı Artvin'de bir kaleyi anlamak için önce haritaya değil, yamaca bakmak gerekir.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Çoruh vadisinde kale mantığı
Artvin'de bir kaleyi anlamak için önce haritaya değil, yamaca bakmak gerekir. Çoruh Nehri ve kollarının oyduğu dar vadilerde düz arazi azdır; yollar suyun yanından geçer, yamaçlar ise birdenbire yükselir. Bu coğrafyada kale yapmak isteyen biri için seçenek belli olmuştur: yolu ya da geçidi gören, yaklaşılması zor bir kayanın üstünü seçmek. Artvin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün kaleler listesinde dört ad bulunur: Artvin (Livane) Kalesi, Ardanuç Gevhernik Kalesi, Şavşat (Satlel) Kalesi ve Ardanuç Ferhatlı Kalesi. Bu yazı, Kültür Portalı'nda ayrıntılı sayfası olan üç kaleye bakıyor ve onları mimari ölçütlerle yan yana okuyor. Sorular şunlar: Kale araziye nasıl oturmuş, savunma hangi birimlerle kurulmuş, su nasıl saklanmış? Tarih bu okumanın yalnızca zemini olarak anılacak.
Ardanuç, iki katlı bir kent kalesi
Ardanuç Kalesi, ilçede yüksek bir tepenin üzerindedir ve Kültür Portalı'na göre kent bölümü ile iç kaleden oluşur. Kent bölümü, yani dış kale, Adakale adıyla anılır; iç kale ise Gevhernik Kalesi olarak kayıtlara geçmiştir. Aynı kaynak, bu düzeni Artvin ilindeki tek dış kale-iç kale yapılaşması olarak tanımlar. Ayrım kalenin işlevini de açıklar. Dış kale gündelik yaşamın sürdüğü, yerleşimi çevreleyen bölümdür; iç kale ise çekirdek savunma alanıdır. İki kademeli plan, saldırı geldiğinde savunmanın da iki kademede yapılabilmesini sağlar. Kale, Artvin kent merkezinden 39 kilometre uzaklıktadır ve Ardanuç'un Merkez Mahallesi'ne bağlı Adakale semtinde yer alır.
Kalenin ilk kuruluşu Orta Çağ öncesine uzanır. Kültür Portalı'ndaki metne göre kale, çeşitli el değiştirmelerin ardından MS 5. yüzyılda yeniden onarılmış ve bir süre İberya Krallığı'nın başkenti olarak kullanılmıştır. Sonraki dönemde Sasanilerin, Bizanslıların, Abbasilerin ve Gürcü Bagratlı Krallığı'nın eline geçtiği, 1551'de fethedilerek bir Osmanlı sancağı yapıldığı da aynı metinde yazar. Bu uzun sıralama, surların tek bir çağın ürünü gibi okunamayacağını gösterir. Onarımların üst üste bindiği bir yapıda her duvar parçası ayrı bir dönemin izini taşıyabilir.
Kent girişini sağlayan anıtsal kapı burcu, kalenin en bilgi verici noktasıdır. Burada Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait bir Arapça kitabe bulunur. Kitabeye göre kale girişi 1563'te yaptırılmıştır ve surların da muhtemelen bu dönemde onarıldığı belirtilir. Kapı burcu hem savunmanın en yoğun olduğu yerdir hem de yapıyı tarihleyen yazının durduğu yerdir; bu yüzden bir kaleyi okumaya kapıdan başlamak yerinde olur. Ardanuç'ta bir de para boyutu vardır. Osmanlı döneminde bölgede "ardanuç" adıyla altın ve gümüş sikkelerin basıldığı bilinir ve kalenin adının buradan geldiği düşünülür. Kalede tescilli birçok taşınmaz kültür varlığı bulunur, arkeolojik kazı çalışmalarına da 2021 itibarıyla başlanmıştır. Kazının ve ziyaret düzeninin güncel durumu için Artvin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne başvurmak gerekir.
Satlel, ana kayanın üstünde bir geçit kalesi
Satlel Kalesi, Şavşat'ta Artvin-Şavşat karayolu üzerinde, ilçe merkezine yaklaşık 2 kilometre kala, Söğütlü Mahallesi sınırları içinde yüksek bir ana kayanın üzerine kurulmuştur. Kültür Portalı'na göre kalenin toplam alanı 3360 metrekaredir. Bu ölçü Ardanuç'un kent kalesine kıyasla küçüktür; Satlel, bir yerleşimi çevreleyen bir sur olmaktan çok yolu gözeten bir yapı gibi okunur. Planın belirleyicisi kayadır. Kuzeyden batıya doğru uzanan bölümde surlar yok denecek kadar azdır; çünkü kayanın kendisi duvar işi görür. Doğudan batı ucuna kadar süren çevrede ise yaklaşık 13 metreye kadar yükselen burçlar ve onların yarısına kadar çıkan surlar vardır. Yani taş, ancak kayanın yetmediği yerde devreye girmiştir.
İç mekanda, güneybatı surunda dışa burç biçiminde yansıyan silindirik planlı bir kule görülür. Kaynakta kulenin ölçüleri 6,10 x 5,35 metre ve yüksekliği 15 metre olarak verilir. Doğu yönünde birbirine bitişik düzenlenmiş, 2,4 metre genişliğinde, dikdörtgen planlı ve üstü tonozla örtülü iki burç bulunur. Bunların orta duvarında dışa açılan küçük bir pencere vardır. Bu pencere, burçların yalnızca dayanıklılık için değil gözetleme için de tasarlandığını düşündürür. Kalenin tüm birimlerinde moloz taş ve kireç harcı kullanılmıştır. Yani yapı, kesme taş işçiliğiyle değil, çevreden sağlanan malzemeyle ve hızlı bir inşa mantığıyla kurulmuştur.
Tarih konusunda temkinli olmak gerekir. Yapının kitabesi olmadığı için hangi tarihte inşa edildiği kesin olarak bilinmez. Kültür Portalı, plan ve mimari özelliklerin Bagratlı Krallığı kalelerine benzediğini, bu benzerlik dikkate alınınca IX. yüzyılda yapılmış olabileceğinin söylenebileceğini belirtir. Kalenin Osmanlı döneminde de kullanıldığı ve sur duvarlarının büyük bölümünün ayakta olduğu aynı kaynakta yazar. Bu nedenle Satlel'e kesin bir yıl yazmak, elde olmayan bir kesinliği varsaymak olur.
Sarnıç, burç ve sur
İki kaleyi yan yana koyunca ortak bir mimari dil görünür. Birincisi surdur. Ardanuç'ta sur, tepenin çevresini saran ve kapı burcuyla düğümlenen bir kuşaktır; Satlel'de ise doğal kayanın eksik bıraktığı yerleri tamamlayan bir ektir. İkincisi burçtur. Burç, surun dışa taşan bölümüdür ve savunmacıya yan yönden de görüş sağlar. Ardanuç'ta kapı burcu yazıtıyla öne çıkar, Satlel'de ise silindirik kule ve tonozlu burçlar öne çıkar. Üçüncüsü sarnıçtır. Satlel'de ana kayaya oyulmuş bir sarnıç günümüze ulaşmıştır; Artvin Kalesi için de Kültür Portalı sarnıç kalıntısından söz eder. Dağlık bir kalede su getirmek zordur, depolamak ise yapının en temel gereksinimlerinden biridir. Kayaya oyulan bir hazne, ayrı bir yapı inşa etmeden bu işi çözen ekonomik bir yöntemdir.
Bu üç unsur, Artvin'in kayalık yamaçlarında kale kurmanın bir tür sözlüğünü oluşturur. Kaya zemin verir, sur ve burç eksik kalan yeri kapatır, sarnıç da kuşatmaya karşı dayanma süresini uzatır. Kaleleri gezerken bu sözlüğü akılda tutmak, taş yığınlarını okunabilir bir plana çevirir.
Çoruh kıyısındaki küçük kale, Artvin (Livane)
Artvin Kalesi, Çayağzı Mahallesi içinde, Çoruh Nehri üzerindeki Artvin Köprüsü'nün karşı yanında yer alır. Kültür Portalı, kalenin ırmak tabanından 70 metre yükseklikte ana kayaya bağlanmış olduğunu yazar. Kale kente girişi denetleyen küçük bir yapıdır ve eski adı Livana'dır. Aynı kaynak, kalenin Bagrat (Gürcü) Kralı Büyük Oşet tarafından 937'de yaptırıldığını belirtir. Kalıntılar üzerine Osmanlı döneminde yeni bir kale yapıldığı ve yapının çeşitli dönemlerde onarıldığı da kaynakta geçer. Kalenin 2004'te restore edildiği, 2012'de de ışıklandırma projesinin tamamlandığı belirtilir.
Artvin Kalesi bir askeri bölge içinde yer alır ve Kültür Portalı ziyaretin nizamiyeye bilgi verilerek, asker refakatinde yapılabildiğini yazar. Bu yazı bu nedenle bir ziyaret önerisi içermez; kale burada yalnızca plan ve tarih bakımından karşılaştırma örneği olarak anılıyor. Yine de konumu öğreticidir. Ardanuç'un kenti, Satlel'in yolu gözetmesi gibi Artvin Kalesi de nehrin kent girişindeki geçişini denetler. Üç kalenin üçü de ana kayayla ilişkilidir ve üçünde de konum, mimarinin önüne geçer.
Üç kaleyi yan yana okumak
Ardanuç, bir yerleşimi barındıran iki katlı bir kale örneğidir. Satlel, kayanın doğal sınırını kullanan ve tek bir geçide odaklanmış bir yapıdır. Artvin Kalesi ise nehir kıyısında küçük ve denetim amaçlı bir yapıdır. Birincisi şehirli, ikincisi sade ve işlevsel, üçüncüsü gözcü karakterlidir. Aralarındaki fark, mimarinin her yerde aynı çözümü uygulamadığını, araziye ve göreve göre değiştiğini gösterir.
Bir başka ortak nokta, tarihlemenin zorluğudur. Ardanuç'ta kapı burcundaki kitabe 1563'ü verir; ama kalenin Orta Çağ öncesine uzanan geçmişi yazıtla değil, kazı ve karşılaştırmalı çalışmayla aydınlanıyor. Satlel'de kitabe hiç yoktur ve tarih yalnızca plana bakılarak tahmin edilir. Bu durum, kale okurken "kesin" ile "muhtemel" arasındaki farkı korumanın değerini hatırlatır.
Pratik notlar
Ardanuç Kalesi için Kültür Portalı, Artvin kent merkezinden 39 kilometre uzaklığı ve Adakale semtini belirtir. Satlel Kalesi, Şavşat yolunun kenarında olduğu için dışarıdan görülebilen bir yapıdır. Kayalık ve eğimli zeminler nedeniyle düz tabanlı, sağlam bir ayakkabı iyi bir tercih olur. Surların üzerine çıkmamak ve taşları yerinden oynatmamak, yapının korunması için önemlidir. Fotoğraf için kayanın ve burçların çizgisi, ışığın yandan geldiği sabah ve ikindi saatlerinde daha belirgin görünür. Ziyaret koşulları, yol durumu, mevsime bağlı erişim ve kazı alanındaki düzenleme zamanla değişebilir. Güncel bilgi için Artvin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün sayfalarına ve Kültür Portalı'ndaki kale kayıtlarına bakmak en güvenli yoldur.
Kaynaklar
- Kültür Portalı, Ardanuç / Gevhernik Kalesi, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/artvin/gezilecekyer/gevhernik-kalesi-i-derece-arkeolojik-sit-alani
- Kültür Portalı, Satlel Kalesi, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/artvin/gezilecekyer/satlel-kalesi
- Kültür Portalı, Artvin Kalesi, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/artvin/gezilecekyer/artvin-kalesi
- Artvin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Kaleler, https://artvin.ktb.gov.tr/TR-55862/kaleler.html
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
