Altıntepe, Erzincan Ovasındaki Urartu Kalesi
Erzincan'dan Erzurum'a giden karayolunda, kentin yaklaşık 15 kilometre doğusunda ovanın ortasından yükselen yuvarlak bir tepe görürsünüz.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Erzincan'dan Erzurum'a giden karayolunda, kentin yaklaşık 15 kilometre doğusunda ovanın ortasından yükselen yuvarlak bir tepe görürsünüz. Yolun hemen kuzeyindeki bu tepe, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın deyişiyle günümüze ulaşabilmiş en sağlam Urartu yerleşimlerinden biridir. Altıntepe'nin adı Türkiye'de arkeolojiyle ilgilenen herkese tanıdık gelir, ama tepenin üstüne çıkıp oradan ovaya bakan ziyaretçi sayısı hala azdır. Bu yazıda kalenin nasıl bulunduğunu, kazıların neler ortaya çıkardığını ve bu buluntuları bugün nerede görebileceğinizi, kazı heyetinin yayınlarına ve bakanlık kayıtlarına dayanarak anlatıyoruz.
Ovaya hakim bir volkan konisi
Erzincan Ovası yüksek dağlarla çevrili, verimli bir düzlüktür ve ovanın kuzeydoğusunda volkanik kökenli birkaç tepe yükselir. Kazı başkanı Prof. Dr. Mehmet Karaosmanoğlu ile Halim Korucu'nun 2015'te yayımlanan makalesine göre bunların manzarası en etkileyici olanı Altıntepe'dir. Tepe ova seviyesinden yaklaşık 60 metre yükselir ve doğal bir gözetleme noktası gibi bütün düzlüğü görür. Kale, doğu ile batıyı bağlayan eski ticaret yolunun üzerinde kurulmuştur; aynı makale savunmanın zor olduğu bu konum yüzünden tepenin çift surla çevrildiğini belirtir. Tepenin tarihi Urartu ile başlamaz. Apadananın altında açılan sondajlarda kazıma çizgili, parlak siyah perdahlı Karaz türü çanak çömlek parçaları bulunmuş, yani ilk yerleşim Tunç Çağlarına kadar iner.
Özgüç'ün kazısı ve ikinci dönem
Altıntepe'nin bilimsel kazısı 1959'da Prof. Dr. Tahsin Özgüç başkanlığında başladı ve 1968'e kadar sürdü. Türk Tarih Kurumu'nun dergisi Belleten'de 1969'da yayımlanan bir makale, bu kazıların Türk Tarih Kurumu ve Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü adına yürütüldüğünü kaydeder. Özgüç'ün sonuçları iki ciltlik bir yayında toplandı; ilki mimarlık anıtlarını ve duvar resimlerini, ikincisi mezarları, depo binasını ve fildişi eserleri ele alır. Bu yayınlar uzun süre Urartu arkeolojisinin temel başvuru kaynakları arasında kaldı, çünkü Altıntepe'de çıkan yapıların birçoğu temsil ettiği türün bilinen tek örneğiydi.
İlk kazılardan sonra kale korumasız kaldı ve kazı heyetinin ifadesiyle defineciler tarafından yağmalandı. İkinci dönem 2003'te Atatürk Üniversitesi ve Kültür ve Turizm Bakanlığı adına, Prof. Dr. Mehmet Karaosmanoğlu başkanlığındaki ekiple başladı. Bu çalışmalar yalnızca yeni yapılar bulmadı, Özgüç döneminde çıkarılmış duvarları onararak tepeyi yeniden okunur hale getirdi. Örneğin 2012 sezonunda batı iç surun dışı, apadananın batı dış duvarının önü, taş yapı, dış sur ve havuzun güneyi olmak üzere beş ayrı alanda çalışıldı.
İki yapı katı ve bir yönetim merkezi
Kazılar Urartu dönemine ait iki yapı katı tespit etti. Belleten'deki makaleye göre eski kat MÖ 8. yüzyılın ikinci yarısına, yeni kat ise MÖ 7. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenir. Tepenin düzleştirilmiş üst kesimini iç sur çevirir; içeride yöneticinin yaşadığı odalar, büyük bir kabul salonu, mutfaklar ve depolar birbirine bağlanır. Bakanlığın Kültür Portalı bu bütünü tapınak-saray kompleksi, sütunlu kabul salonu, açık hava alanı, üç mezar ve depo binası olarak özetler.
Kompleksin merkezindeki yapı kare planlıdır ve dıştan 13,80 metreye 13,80 metre ölçer. Kazı ekibi, köşeleri çıkıntılı ve kalın duvarlı bu kule biçimli binanın yüksekliğinin bir kenarı kadar, yani yaklaşık 14 metre olduğunu düşünür. Bina 27,20 metreye 30 metrelik, revaklarla çevrili bir avlunun içinde durur. Revakları, özenle işlenmiş 20 taş kaideye basan ahşap direkler taşıyordu. Duvarların altı birkaç sıra kaliteli kesme taş, üstü kerpiçtir ve Özgüç'ün yayınına göre içteki sıvalı kerpiç duvarlar renkli resimlerle bezeliydi.
Yapıların altında düşünülmüş bir altyapı vardır. Kazı ekibi, binalar kurulmadan önce planlanan ve doğuya ve batıya yönlendirilen bir kanalizasyon sistemi buldu. Saray odalarının yanında taş kurnalı bir banyo odası ve taşlı bir tuvalet ortaya çıktı; ekip bu tuvaleti türünün bilinen en eski örneği olarak tanımlar. İç surla odalar arasındaki 13,50 metreye 5,50 metrelik havuzun eğimli zeminine, su sızmasın diye killi toprak ile tuz karışımından bir çamurun içine yumruk büyüklüğünde renkli çakıllar döşenmişti.
Apadana, Anadolu'daki en büyük kabul salonu
Altıntepe'yi Urartu mimarlığında ayrıcalıklı kılan yapı, çok sütunlu kabul salonudur. Arkeoloji yazınında bu tür salonlara apadana denir. Kazı ekibinin makalesi burada iki evre ayırır. İlk apadana 15 metreye 37 metre ölçüsündeydi ve çatısını altı ahşap direk taşıyordu. Daha sonra bu salonun yerine kuzeye ve güneybatıya altışar metre genişletilmiş yeni bir yapı kuruldu. Özgüç'ün kazılarında ortaya çıkarılan bu genişletilmiş apadana 44 metreye 25,30 metre ölçer ve çatısı üç sıra halinde dizilmiş 18 taş kaideye basan direklerle taşınıyordu. Karaosmanoğlu ve Korucu onu Anadolu'daki Urartu döneminin en büyük apadanası olarak tanımlar.
Salonun zemini çevresinden iki metre yüksekte olduğu için kapı eşiğinin önüne ahşap bir merdiven konmuştu. Girişin önüne iç avludan geçişi sağlayan iki oda eklenmişti. Kazı yayınına göre bu kapı odalarının ve salonun iç duvarlarını secco tekniğiyle, yani kurumuş sıvanın üzerine boyanmış renkli resimler süslüyordu. Ne yazık ki bu resimlerin büyük bölümü küçük parçalar halinde günümüze ulaştı; bugün salonu gezerken renkleri değil, direk kaidelerinin bıraktığı düzenli izleri görürsünüz. Salonun hemen yanında, içinde iki tandır, bir ocak ve gömülü küpler bulunan bir mutfak açığa çıkarıldı.
Depo, mezarlar ve stel alanı
İç surun kuzey dışında iki odalı bir depo binası vardır. Kuzeydeki 15,80 metreye 10 metrelik odada 60 büyük erzak küpü altı sıra halinde, omuzlarına kadar toprağa gömülü olarak bulundu. Kırmızı astarlı, kalın cidarlı bu küplerin bazılarının üstüne kazıma çizgilerle hiyeroglifler, bazılarına kabartma hilal motifleri işlenmişti. Belleten'deki seramik çalışması, Altıntepe çanak çömleğinin genellikle koyu kiremit ya da pas kırmızısı renkli, irice taneli bir hamurdan çömlekçi çarkında biçimlendirildiğini gösterir.
Tepenin güney yamacında, yeraltına düzgün taşlarla örülmüş üç mezar odası bulunur. Kazı heyetine göre bunların ikisi kaçak kazılarda, üçüncüsü Özgüç'ün bilimsel kazısında ortaya çıktı. Ölüler altın düğmeli giysilerle taş lahitlere ya da ahşap sandukalara yatırılmıştı ve bu taş lahitlerin bir benzeri başka bir Urartu yerleşiminde henüz bulunmadı. Mezarların doğusunda, alçak bir duvarla çevrili 7,75 metreye 11,70 metrelik bir alanda, tepeleri kavisli, yekpare taştan dört stel yükselir. Kazı ekibi bu alanı Urartu kültüründe eksiksiz ele geçen tek örnek olarak değerlendirir.
Urartu'dan sonra Altıntepe
Tepe Urartu'nun ardından da kullanıldı. 2003'ten sonraki kazılar doğu yamaçtaki doğal bir terasta erken Bizans dönemine ait bir bazilikayı ortaya çıkardı. Birol Can'ın Journal of Mosaic Research'te yayımlanan çalışmasına göre yapı MS 6. yüzyılın ortalarına tarihlenir, iç mekanı 19,60 metreye 11,30 metre ölçer ve yaklaşık 220 metrekarelik zemini geometrik ve bitkisel desenler ile boğa, geyik, panter gibi hayvan figürlerinden oluşan mozaiklerle kaplıdır. Çalışma, yapının MS 7. yüzyılda Arap akınlarıyla yıkıldığını, ama kaledeki Bizans varlığının o zaman sona ermediğini belirtir. Tepenin üstündeki Doğu Roma surları da bu uzun kullanımın izidir.
Buluntular bugün nerede
Altıntepe'yi anlamanın en iyi yolu iki müzeyi tepeyle birlikte düşünmektir. Kültür Portalı, kalenin Urartu sanatının parlak dönemine ait yüksek düzeydeki eserlerinin Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilendiğini yazar. Kazı heyetinin makalesi de mezarlardan çıkan tunç kazanların, altın kasenin, gümüş ve tunç mobilya parçalarının, fildişi figürinlerin ve at koşum takımlarının bu müzede olduğunu belirtir. Kültür Portalı ayrıca miğferleri, kalkanları ve madeni eşyaları buluntular arasında sayar.
Erzincan'da ise 3 Mayıs 2023'te yeni binasında açılan Erzincan Müzesi'ne uğrayın. Bakanlığın müze sayfasına göre zemin kattaki arkeoloji bölümünde Altıntepe Kalesi'nin ve sarayın kabul salonunun maketleri, Urartu dönemine ait metal ve seramik eserler ve Altıntepe'deki bazilikanın Bizans dönemi zemin mozaiği sergilenir. Müzenin üst katı Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinden gündelik yaşam eşyalarına ayrılmıştır. Müze pazartesi günleri kapalıdır; diğer günlerin ziyaret saatlerini ve giriş koşullarını gitmeden önce müzenin resmi sayfasından kontrol edin.
Ziyaret için öneriler
Gezinizi müzeyle başlatmak işinizi kolaylaştırır. Maketlerde kalenin planını gördükten sonra tepede kare planlı yapının, apadananın direk sıralarının ve depo küplerinin yerlerini çok daha kolay ayırt edersiniz. Tepe, Kültür Portalı'nın verdiği bilgiye göre Erzincan-Erzurum karayolunun yaklaşık 100 metre kuzeyindedir ve Üzümlü ilçesinin sınırları içinde kalır. Kentten doğuya giden yol üzerinde olduğu için Ekşisu ya da daha doğudaki Tercan ile aynı güne bağlanabilir.
Tepe açıktır ve gölgelik yoktur; yaz ortasında öğle güneşi ovadan yansıyarak sertleşir. Sabah erken ya da ikindiye doğru gelmek, hem serinlik hem de duvarların kabartısını gösteren yan ışık için en iyisidir. Kazı ve onarım çalışmalarının sürdüğü dönemlerde bazı alanlar kapalı olabilir; ören yerinin güncel ziyaret durumunu Erzincan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nden öğrenin. Duvarların üstüne basmayın, gevşek taşları yerinden oynatmayın ve hiçbir parçayı alıp götürmeyin. Altıntepe'nin ilk kazılardan sonra yaşadığı tahribat, bu kuralların neden önemli olduğunu yeterince anlatır.
Kaynaklar
- Kültür Portalı, Altıntepe Ören Yeri, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/erzincan/gezilecekyer/altintepe-oren-yeri-
- Karaosmanoğlu ve Korucu, Erzincan Altıntepe Kalesi (Atatürk Üniversitesi GSED, 2015), https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/711869
- Karaosmanoğlu ve ark., Altıntepe 2012 yılı kazı ve onarım çalışmaları, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/28763
- Kutlu Emre, Altıntepe'de Urartu Seramiği (Belleten, 1969), https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2721077
- Birol Can, Erzincan Altıntepe Church with Mosaic (Journal of Mosaic Research, 2009), https://dergipark.org.tr/en/pub/jmr/article/306244
- Türkiye Müzeleri, Erzincan Müzesi, https://www.turkishmuseums.com/museum/detail/22389-erzincan-museum/22389/4
- TDV İslam Ansiklopedisi, Erzincan, https://islamansiklopedisi.org.tr/erzincan
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
