Alişar Kazısı ve Anadolu Arkeolojisinin İlk Takvimi
Sorgun'un güneydoğusunda, Kanak Suyu havzasının düzlüğünde yükselen Alişar Höyüğü bugün sessiz bir tepedir; çevresinde tarlalar uzanır, ziyaretçi altyapısı yoktur.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Sorgun'un güneydoğusunda, Kanak Suyu havzasının düzlüğünde yükselen Alişar Höyüğü bugün sessiz bir tepedir; çevresinde tarlalar uzanır, ziyaretçi altyapısı yoktur. Ama bu tepe, yirminci yüzyılın başında Anadolu arkeolojisinin en iddialı sorularından birine cevap aramak için seçildi: Orta Anadolu'da hangi kültür hangisinden önce gelir? Bu yazı Alişar'ın kendisini değil, orada yapılan kazının hikayesini anlatıyor. Kazının neden bu höyükte başladığını, nasıl yürütüldüğünü, çanak çömlekten nasıl bir takvim çıkardığını ve aynı ovada bugün süren kazıların bu mirası nasıl devraldığını izliyor. Sonunda da bu hikayenin izini bugün nerede sürebileceğinize dair öneriler var.
Bir enstitünün Anadolu planı
Chicago Üniversitesi'nin Doğu Enstitüsü, yirminci yüzyılın başlarında Hitit uygarlığını araştırmak için üç ayrı çizgide çalışmayı planlamıştı: keşif, yüzey araştırması ve kazı. Enstitünün bugünkü adıyla ISAC'ın yayın sayfasına göre keşif projesi, Hans Henning von der Osten'in yönetiminde Ankara'nın doğusundaki geniş bir bölgeyi kapsadı. Von der Osten bu gezilerde haritalarına üç yüze yakın yeni yerleşim yeri işledi; çoğu o güne dek bilim dünyasınca bilinmiyordu. Yozgat Bozok Üniversitesi'nin hazırladığı Yozgatpedia maddesine göre kazıların yönetimi ise James H. Breasted'in direktörlüğündeydi.
Bu kadar çok höyük arasından neden Alişar? Enstitünün raporu cevabı açıkça verir. Hitit bölgelerinin kültür sırasını, özellikle de çanak çömleğe bakarak belirleyebilmek için daha önce hiç kazılmamış, tabakaları bozulmamış bir höyük gerekiyordu. Ankara'nın güneydoğusunda duran büyük bir tepe hem önemli olacak kadar iriydi hem de Boğazköy'e yeterince uzaktı. Höyük Alişar köyünün yakınındaydı ve kazı ekibi ona köyün adını verdi. Yani Alişar'ı seçtiren şey bir hazine söylentisi değil, bir yöntem sorusuydu.
1927'den 1932'ye kazı
Kazı 1927'de von der Osten'in yönetiminde başladı, 1928 yazında von der Osten ile Erich F. Schmidt birlikte yürüttü, sonra çalışmalar yalnızca Schmidt'in sorumluluğuna geçti. Yozgatpedia'ya göre kazı Haziran 1927'de on işçiyle başladı, sonraki sezonlarda işçi sayısı yüz sekseni buldu ve çalışmalar 1932'ye kadar sürdü. Höyük yaklaşık on sekiz hektarlık bir alana yayılır ve ekip burada iki ayrı alanda çalıştı: ana tepeye sitadel, çevresindeki geniş düzlüğe teras adını verdiler. Teras, ikinci binyılın başında anıtsal kerpiç duvarlarla çevrilmişti.
Bugünün gözüyle bakıldığında kazının yöntemi tartışmalıdır. Yakındaki Çadır Höyük kazısının kendi tarihçesi, iki Alman araştırmacının işlerini dikkatle belgelediğini ama asıl amaçlarının etkileyici eserler bulmak olduğunu yazar. Ekip tünel açtı ve sitadelde öylesine büyük bir çukur kazdı ki toprağı taşımak için özel bir demiryolu kurmak gerekti. Yozgatpedia bu çukurun on metreye on metreyi aşan bir alanda yirmi yedi buçuk metre derinliğe indiğini belirtir. Aynı kaynak, kazının dönemin arkeoloji anlayışı içinde sistematik olmayan uygulamalar taşıdığını, buna karşın Anadolu arkeolojisinde bir dönüm noktası olduğunu da ekler. Bu iki yargı birbirini çürütmez; Alişar hem bir yöntem dersidir hem de bir başlangıç.
Çanak çömlekten bir takvim
Alişar'ın asıl mirası bir sıralamadır. Kazıcılar höyükteki tabakaları en eskiden en yeniye numaralandırdı ve her tabakayı içinden çıkan çanak çömlekle tanımladı. Yozgatpedia'nın özetine göre en alttaki tabakalar Geç Kalkolitik ve Erken Tunç Çağı'na, onları izleyen tabakalar sırasıyla Hitit, Demir Çağı, Frig ve Pers, Helenistik ve Roma, en üstte de Orta Çağ ve Osmanlı dönemlerine bağlandı. İngilizce Vikipedi maddesi, kazıcıların ana tepe ve teras için ayrı tabaka adları kullandığını, bu yüzden sıralamanın sonraki araştırmacılarca farklı biçimlerde yeniden yorumlandığını not eder.
Bu sıralamanın en önemli halkalarından biri, Alişar III adı verilen boyalı seramik grubudur. Yozgatpedia'ya göre Erken Tunç Çağı'nın sonundan Orta Tunç Çağı'na geçişi yansıtan bu grup ile ondan hemen önceki ara dönem seramiğinin saptanması, o güne dek bilinmeyen bir kronolojik boşluğu doldurdu ve Anadolu kronolojisinin daha sağlam temellere oturmasına yardım etti. İkinci halka Alişar IV seramiğidir. Geometrik bezemeler ve boyalı figürlü motiflerle tanınan bu grup, birinci binyılın başlarından itibaren Orta Anadolu'nun karakteristik çanak çömleklerinden biri sayılır ve bugün bölgedeki pek çok yerleşimde bulunur. Arkeologlar bir höyükte bu tür bir parça gördüklerinde hala Alişar'ın adını anar. Bir köyün adı böylece bir dönemin adına dönüştü.
Kil tabletler ve tartışılan adlar
Kazı yalnızca çanak çömlek vermedi. Alişar'da Asur Ticaret Kolonileri Çağı'na ait çivi yazılı tabletler bulundu; Yozgatpedia yaklaşık yetmiş, İngilizce Vikipedi ise kopyalarla birlikte elli üç tablet verir, yani sayı kaynağa göre değişir. İngilizce Vikipedi'ye göre tabletler dönemin tipik bir Asur ticaret karakolunu yansıtır ve birinde, Kültepe tabletlerinde de adı geçen bir tüccardan söz edilir. Bazılarında Anitta adı geçer ve bu ad, Hitit öncesi dönemde güçlü bir yerel hükümdarın varlığına işaret eder. Höyüğün eski adı da bu belgeler yüzünden tartışılır. Bazı araştırmacılar Alişar'ı Hitit hanedanının kökeni sayılan Kuşşara ile özdeşleştirmeye çalıştı, daha geniş bir grup ise Hitit metinlerinde geçen Ankuwa kentini önerdi. İkisi de bugün kesinleşmiş değildir ve bu yazıda da öyle kalıyor.
Gorny'nin dönüşü ve Çadır Höyük
Alişar'da kazılar 1932'de durdu ama ilgi sönmedi. Çadır Höyük ekibinin tarihçesine göre Anadolu'nun kazılmamış höyüklerini uzun yıllar gezen Ronald Gorny, Türk hükümetinden ve Doğu Enstitüsü'nden höyüğü yeniden incelemek için izin aldı. 1993'te höyükte, ertesi yıl çevresinde yüzey araştırması yapıldı ve böylece Alişar Bölge Projesi doğdu. Yüzey araştırması Alişar, Çadır ve Orta höyüklerinin çevresinde daha küçük yerleşimler buldu ve büyük höyüklerin Kalkolitik çağlardan beri Kanak Suyu havzasında karmaşık bir toplumun bölge merkezleri olduğunu gösterdi. Yozgatpedia, bu dönemde Alişar'daki çalışmaların kazıdan çok topografik ölçüm ve balonla hava fotoğrafı çekimiyle sınırlı kaldığını yazar.
Proje 1994'te ağırlığını Alişar'ın yakınındaki Çadır Höyük'e kaydırdı. Sebep bir baraj gölüydü. Yeni yapılan Gelingüllü Barajı'nın yükselen suları höyüğü tehdit ediyordu; çalışma bir kurtarma kazısı olarak başladı, ama göl neyse ki höyüğün yamaçlarına hiç ulaşmadı. Çadır Höyük ekibi Alişar'dan farklı bir yol izledi. Höyüğün üzerine ve çevresine bin metreye bin metrelik bir ızgara kurdu, genellikle on metreye on metrelik karelerde kazdı, her büyük tabakayı derine inmeden önce çizdi ve fotoğrafladı, toprağı bağlamın önemine göre belirli oranlarda eleyerek inceledi. Ekip, kazı evindeki depoda kalan eserlerin bir bölümünün Yozgat Müzesi'ne teslim edildiğini de belirtir. Çadır Höyük'ün kendi sayfasına göre burada orta Kalkolitik çağdan Bizans dönemine uzanan, yaklaşık altı bin yıllık bir yerleşim üst üste durur.
Aynı ova, yeni sorular
Alişar'ın açtığı yol bugün Yozgat'ın başka höyüklerinde de sürüyor. Kerkenes Dağı'nda, Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nin yürüttüğü projenin sayfasına göre MÖ yedinci yüzyılın sonunda kurulmuş, yedi kilometrelik taş surlarla korunan bir Demir Çağı kenti araştırılıyor; proje bu kentin büyük olasılıkla antik Pteria olduğunu yazar. Biraz kuzeyde Uşaklı Höyük'te ise kazı ekibinin sitesine göre 2008'den beri İtalyan üniversitelerinden arkeologların katıldığı bir misyon çalışıyor; orada Hitit dönemine ait kamu yapıları ve çivi yazılı tablet parçaları ortaya çıktı. Bu kazıların hepsi, bir anlamda Alişar'da kurulan çanak çömlek takvimini sınıyor, düzeltiyor ve inceltiyor.
Bugün bu hikayenin izi nerede sürülür
Alişar Höyüğü Alişar köyünün kuzeyinde, açık arazidedir; tepede ziyaretçi merkezi, yürüyüş yolu ya da tabela beklemeyin. Höyük uzaktan, bozkırın ortasında birden yükselen silueti ve çevresindeki teras düzlüğüyle okunur. Arazide yürüyecekseniz ekili tarlalara girmeyin, höyüğün yüzeyinden hiçbir parça almayın ve gitmeden önce erişim koşullarını Yozgat Müze Müdürlüğü'ne sorun. Çadır Höyük gibi kazısı süren alanlar yaz sezonunda çalışır ve kazı alanına giriş ekibin izniyle olur.
Kazıların buluntularını görmek için iki müze öne çıkar. Türkçe Vikipedi maddesine göre Alişar'dan çıkarılan eserler Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilenir. Yozgat Müzesi ise Kültür Portalı'na göre alt kat salonlarında ilin arkeolojik potansiyelini yansıtan eserleri gösterir. Bir gün Ankara'da müzeyi, ertesi gün Sorgun ovasında höyükleri gezmek, bu yazıdaki takvimi kendi gözünüzle kurmanın en iyi yoludur. Höyük ile müze arasında bir bağ kurduğunuzda, bir vitrindeki boyalı kabın neden Alişar adıyla anıldığını da daha iyi anlarsınız.
Kaynaklar
- Yozgatpedia (Yozgat Bozok Üniversitesi), Alişar Höyüğü, https://yozgatpedia.bozok.edu.tr/Home/MaddeDetay?madde_guid=87770EF6-8E88-49AB-962A-780C1A1587BD
- ISAC (Chicago Üniversitesi), Researches in Anatolia 2, The Alishar Hüyük Season of 1927, https://isac.uchicago.edu/research/publications/oip/researches-anatolia-2-alishar-h%C3%BCy%C3%BCk-season-1927-part-1
- Çadır Höyük kazı projesi, Dig History, https://www.cadirhoyuk.org/dig-history.html
- Çadır Höyük kazı projesi, Çadır Höyük'ün tarihi, https://cadirhoyuk.org/site-history-turkish.html
- Çadır Höyük kazı projesi, ana sayfa, https://www.cadirhoyuk.org/
- Kerkenes Projesi (ODTÜ), https://kerkenes.metu.edu.tr/en
- Uşaklı Höyük kazı projesi, https://www.usaklihoyuk.org/
- Kültür Portalı, Yozgat Müzesi, https://kulturportali.gov.tr/turkiye/yozgat/gezilecekyer/yozgat-muzesi
- Vikipedi, Alişar Höyüğü, https://tr.wikipedia.org/wiki/Alişar_Höyüğü
- Wikipedia, Alişar Hüyük, https://en.wikipedia.org/wiki/Ali%C5%9Far_H%C3%BCy%C3%BCk
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
