Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç
Radar Türkiye

1453 Kuşatmasını Şehrin Üzerinde Okumak

6 Nisan ile 29 Mayıs 1453 arasında süren kuşatma, İstanbul tarihinin en çok anlatılan olaylarından biridir. Osmanlı kaynaklarında İstanbul'un fethi, Bizans tarafında Konstantinopolis'in düşüşü olarak anılır.

Radar TürkiyeRadar Türkiye24 Eylül 2026
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

1453 Kuşatmasını Şehrin Üzerinde Okumak

6 Nisan ile 29 Mayıs 1453 arasında süren kuşatma, İstanbul tarihinin en çok anlatılan olaylarından biridir. Osmanlı kaynaklarında İstanbul'un fethi, Bizans tarafında Konstantinopolis'in düşüşü olarak anılır. Sonuçta bin yılı aşkın süredir ayakta olan Doğu Roma İmparatorluğu sona erdi, şehir Osmanlı Devleti'nin başkenti oldu. TDV İslam Ansiklopedisi kuşatmanın elli dört gün sürdüğünü yazar; başlangıç ve bitiş gününün sayılıp sayılmamasına göre bazı kaynaklarda bu süre elli üç gün olarak geçer.

Bu olayı okumanın en iyi yolu, kitapları kapatıp olayların geçtiği yerlere gitmektir. Kuşatmanın izleri bugün de şehrin haritasında duruyor: Boğaz'ın en dar yerindeki hisar, Haliç'in iki yakası, kara surlarının Topkapı ile Edirnekapı arasındaki kesimi. Bu yazıda önce kuşatmanın akışını özetliyor, sonra bu yerleri bugün nasıl gezebileceğinizi anlatıyoruz. Tarihleri ve sayıları kaynaklarda bulunduğu gibi veriyoruz; kaynakların ayrıştığı yerlerde bunu açıkça belirtiyoruz.

Kuşatmadan Önce Bir Hisar

II. Mehmed 1451'de ikinci kez tahta çıktığında İstanbul, dört bir yanı Osmanlı topraklarıyla çevrili bir şehirdi. Karadeniz'den gelecek yardımı ve erzakı kesmek için ilk iş Boğaz'ı denetim altına almaktı. Anadolu yakasında, I. Bayezid'in yaptırdığı Anadolu Hisarı zaten vardı. Tam karşısına, Boğaz'ın en dar yerine, yeni bir hisar yapılmasına karar verildi.

TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre Bizanslı tarihçi Dukas inşaatın başlangıcını Mart 1452 sonları olarak verir ve çalışmaların dört beş ay sürdüğü kabul edilir. II. Mehmed maddesi, padişahın 26 Mart'ta gelip burçların ve surların yapımını izlediğini, hisarın ağustos sonlarında tamamlandığını yazar. Zağanos Paşa Kulesi'nin kapısındaki kitabe de Temmuz-Ağustos 1452 tarihini verir.

Hisar zamanında Boğazkesen, Yenihisar ve Kulle-i Cedide gibi adlarla anıldı; bugünkü adı Rumeli Hisarı'dır. Üç büyük kulesi, yapımını üstlenen paşaların adını taşır: kuzeydeki Sarıca Paşa Kulesi, sahildeki Çandarlı Halil Paşa Kulesi ve güneydeki Zağanos Paşa Kulesi. TDV'ye göre Sarıca Paşa Kulesi 28 metre yüksekliğinde ve duvarları 7 metre kalınlığındadır. Kale yaklaşık 250 metreye 125 metrelik bir alana yayılır ve büyük kulelerle birlikte on yedi burcu vardır.

Hisar tamamlandıktan sonra Boğaz'dan izinsiz geçiş neredeyse imkansız hale geldi. Vikipedi'ye göre Kasım 1452'de Boğaz'dan geçmeye çalışan iki Venedik gemisine iki hisardan da ateş açıldı ve biri batırıldı. Bu olay, kuşatma başlamadan önce Boğaz'ın kapandığını herkese göstermiş oldu.

Toplar, Surlar ve Bir Zincir

Şehri karadan koruyan Theodosius surlarının ilk aşaması, Vikipedi'ye göre II. Theodosius döneminde 413'te tamamlanmıştı. Surlar Marmara kıyısından Haliç'e yaklaşık 5,7 kilometre uzanıyordu. Sistem üç katmanlıydı: yaklaşık 12 metre yüksekliğindeki iç sur, önünde daha alçak bir dış sur ve onun da önünde yaklaşık 20 metre genişliğinde bir hendek. İç surda 96 kule vardı. Bu surlar bin yıl boyunca pek çok kuşatmaya dayanmıştı.

1453'ü önceki kuşatmalardan ayıran, büyük toplardı. Kaynaklar Urban ya da Orban adıyla anılan bir top ustasının Osmanlılar için döktüğü dev toptan söz eder. Uzunluğunun sekiz metreyi aştığı anlatılır; güllesinin ağırlığı için kaynaklar farklı rakamlar verir. Toplar Edirne'den surların önüne getirildi. Vikipedi'ye göre en büyük top önce Eğrikapı önüne yerleştirildi, sonra daha zayıf bulunan Aziz Romanos Kapısı'nın karşısına kaydırıldı. Bugün Topkapı dediğimiz kapının adı buradan, yani toptan gelir.

Denizden korunmanın anahtarı ise Haliç'in ağzına çekilen zincirdi. Bizans İmparatoru XI. Konstantinos, kütükler üzerinde yüzen bu zinciri Haliç'in girişine gerdirdi ve gemilerin limana girmesini engelledi. TDV İslam Ansiklopedisi'nin Galata maddesine göre zincirin Galata tarafındaki ucu, surların Haliç girişindeki büyük burca bağlanıyordu. O burcun mahzeni bugün Karaköy'deki Yeraltı Camii'dir.

Savunanlar da boş durmadı. Türkçe Vikipedi'ye göre Giustiniani'nin askerleri toplarla açılan gediklere hızla kazıklar çakıyor, üstlerini taş ve kum dolu fıçılarla dolduruyor, şehirde kesilen ağaçları da bu gediklere yığıyordu. Böylece gündüz yıkılan yerler çoğu zaman gece onarıldı.

Savunmanın asker sayısı saldıranlarınkiyle kıyaslanamayacak kadar azdı. TDV, savunma ordusunun tam kadrosunun 8-9 bin kişi olduğunu ve bunun 3 bin kişilik asıl etkin kısmının Latinlerden oluştuğunu yazar. Başkomutan Cenevizli Giovanni Giustiniani Longo'ydu. Osmanlı ordusunun büyüklüğü için dönemin kaynakları çok farklı rakamlar verir; bu yüzden tek bir sayı söylemek doğru olmaz.

Elli Dört Günün Takvimi

Aşağıdaki tarihler TDV İslam Ansiklopedisi ile Türkçe ve İngilizce Vikipedi'deki kuşatma maddelerinden derlenmiştir.

  • 6 Nisan 1453. Osmanlı kara ordusu Haliç'ten Marmara'ya kadar surların önüne yerleşir. Kuşatma bu günle başlamış sayılır.
  • 12 Nisan. Topçu ateşi başlar. Büyük toplar sık ateşlenemez, ama surların en zayıf kesimleri hedef alınır.
  • 18 Nisan. Bayrampaşa Deresi, yani Bizans kaynaklarındaki Lykos vadisi yakınında gedik açılır ve gece yapılan saldırı püskürtülür.
  • 20 Nisan. Dört gemiden oluşan bir yardım filosu, bugünkü Yeşilköy açıklarındaki çatışmadan sıyrılıp Haliç'e girer. Kıyıdan izleyen II. Mehmed'in atını denize sürdüğü anlatılır.
  • 21-22 Nisan gecesi. Osmanlı gemileri karadan yürütülerek Haliç'e indirilir. Zincir işlevsiz kalır.
  • 28 Nisan. Haliç'teki Osmanlı gemilerini yakmak için yapılan gece baskını başarısız olur.
  • Mayıs başı ve ortası. Kara surları sürekli dövülür, 12 Mayıs'ta Eğrikapı ile Blakherna arasında yapılan saldırı püskürtülür. 16 Mayıs'tan itibaren surların altında lağım savaşları yaşanır.
  • 19 Mayıs. Surlardan yüksek bir kuşatma kulesi Edirnekapı yakınına getirilir; Haliç'in dar yerinde fıçılardan bir köprü kurulur.
  • 27 Mayıs. Osmanlı ordugahında toplanan savaş meclisinde son saldırının 29 Mayıs'ta yapılmasına karar verilir.
  • 29 Mayıs. Şafaktan önce başlayan son hücumla şehir öğle saatlerinde düşer.

Gemiler Karadan Haliç'e

Kuşatmanın en çok anlatılan hamlesi, zincirin aşılamadığı Haliç'e gemilerin karadan indirilmesidir. 20 Nisan'daki deniz yenilgisinden sonra II. Mehmed, Galata'nın arkasındaki tepelerin üzerinden bir yol açılmasını istedi. Vikipedi'deki anlatıma göre güzergah ormanlıktı; ağaçlar kesildi, yağlanmış kütüklerden bir kızak yolu hazırlandı ve 21-22 Nisan gecesi gemiler bu yol üzerinden çekildi. Türkçe Vikipedi Haliç'e indirilen gemi sayısını 72 olarak verir.

Güzergahın başlangıcı için kaynaklar temkinlidir. TDV İslam Ansiklopedisi'nin Dolmabahçe Sarayı maddesi, sarayın yerinde fetihten önce küçük bir koy bulunduğunu ve gemilerin Haliç'e indirilmesi hamlesinin bu koydan başlatıldığının ileri sürüldüğünü yazar. Türkçe Vikipedi'deki kuşatma maddesi ise gemilerin Beşiktaş önlerinden yürütüldüğünü söyler. Varış noktası olarak da yaygın kabul Kasımpaşa'dır.

Bu hamlenin sonucu hemen görüldü. Bizans artık Haliç kıyısındaki surları da savunmak zorunda kaldı ve zaten az olan asker iki cepheye bölündü. Görünürde tarafsız olan Galata'daki Ceneviz kolonisinden şehre uzanan ikmal yolu da tehlikeye girdi.

Mayıs Ayında Surların Altı ve Üstü

Mayıs boyunca kuşatma, surların üstünde olduğu kadar altında da sürdü. Türkçe Vikipedi'deki ayrıntılı anlatıma göre 16 Mayıs'tan itibaren Eğrikapı çevresinde Osmanlı lağımcılarının açtığı tüneller fark edildi ve savunmacılar karşı tüneller kazdı. Bu yer altı mücadelesi kuşatmanın son haftasına kadar devam etti.

Surların üstünde ise yürüyen kuleler kullanıldı. 19 Mayıs'ta Edirnekapı yakınına getirilen kule, kat kat deriyle kaplanmış ahşap bir iskeletti ve surdan yüksekti. Aynı gün Haliç'in daraldığı yerde birbirine bağlanmış fıçılardan bir köprü kuruldu. Şehirde ise kıtlık başlamıştı ve Batı'dan beklenen yardım filosu gelmiyordu.

Mayısın dördüncü haftasında Osmanlı ordusunda Macarların ve bir Haçlı donanmasının harekete geçtiği haberi yayıldı. TDV'ye göre bu dönemde toplanan savaş meclisinde Çandarlı Halil Paşa uzlaşma yolunu savundu, Zağanos Paşa ise saldırının sürdürülmesini istedi. Genel saldırı kararı verildi.

29 Mayıs Sabahı Topkapı Çevresi

Son hücum 29 Mayıs sabahı gün doğmadan başladı ve en yoğun biçimde surların orta kesiminde, bugünkü Topkapı ile Edirnekapı arasında yaşandı. Bu kesim Bizans kaynaklarında Mesoteikhion, yani orta sur diye anılır. Surlar burada Lykos deresinin vadisine iner ve arazi savunanın aleyhinedir.

TDV İslam Ansiklopedisi, hem Osmanlı hem Bizans kaynaklarının sonucu belirleyen olaylar olarak topların surları yıkmasını, savunmacılar arasındaki anlaşmazlığı ve Giustiniani'nin yaralanıp komutayı bırakmasını kaydettiğini yazar. Aynı maddeye göre saldırı günü önce Edirnekapı tarafında birkaç asker surlara çıkıp sancak dikti, asıl ordu ise Topkapı kesiminde açılan gediklerden şehre girdi. Bizanslı tarihçi Dukas ise küçük bir kapının, Kerkoporta'nın açık bırakıldığını ve ilk askerlerin buradan girdiğini anlatır.

Son Bizans imparatoru XI. Konstantinos'un nasıl öldüğü kaynaklarda kesin değildir. II. Mehmed'in şehre hangi kapıdan girdiği konusunda da kaynaklar ayrışır: Türkçe Vikipedi Topkapı'yı, İngilizce Vikipedi'deki sur maddesi Edirnekapı'yı gösterir. Bu yüzden iki kapının önünde de durmaya değer. Galata 1 Haziran'da teslim alındı; şehir kısa sürede yeniden iskan edilerek imparatorluğun başkenti olarak kuruldu. Türkçe Vikipedi, 1477 sayımında İstanbul ve Galata'da 16.324 ev kaydedildiğini aktarır.

Kuşatmayı Kimlerin Gözünden Okuyoruz

Kuşatmayı bugün bu kadar ayrıntılı bilmemizin sebebi, iki taraftan da tanıklıkların ve yakın dönemde yazılmış kroniklerin günümüze ulaşmasıdır. Türkçe Vikipedi'deki anlatımın önemli bir kısmı, kuşatma sırasında şehirde bulunan Venedikli hekim Niccolo Barbaro ile Sakız Adalı Leonardo'nun anlatılarına dayanır; ikisi de şehir düşerken gemiyle ayrılmayı başarmıştır. Bizans tarafında Dukas ve Sfrantzes'in anlatıları vardır. TDV İslam Ansiklopedisi ise kuşatmadan önce Edirne'de toplanan meclisi Tacizade Cafer Çelebi ile Kritovulos'un birbirinden bağımsız anlatımlarından aktarır.

Bu kaynaklar sayılarda sık sık ayrışır. Ordunun büyüklüğü, gemi sayısı, top güllelerinin ağırlığı ve kuşatmanın kaç gün sürdüğü bunların başında gelir. Bu yazıda kaynakların farklı söylediği yerleri bu yüzden açıkça belirttik. Yerinde gezerken de aynı dikkat işe yarar: bir kapının önündeki tabela ile bir kitaptaki anlatım farklıysa, ikisinin de hangi kaynağa dayandığını sormak kuşatmayı daha iyi anlamanın yoludur.

Rumeli Hisarı'nı Bugün Gezmek

Kuşatmayı başından okumak istiyorsanız güne Rumeli Hisarı'ndan başlayın. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre hisar fetihten sonra stratejik önemini yitirdi, bir süre devlet hapishanesi olarak kullanıldı ve en kapsamlı onarımını 1953'te gördü. Türkçe Vikipedi'ye göre bugün müze olarak kullanılıyor; kapalı bir sergi salonu yok, toplar, gülleler ve Haliç'i kapattığı söylenen zincirin bir parçası açık havada sergileniyor. Aynı kaynak 2022'de İBB Miras tarafından yeni bir restorasyonun başlatıldığını belirtir. Bu nedenle hisarın ziyarete açık olup olmadığını ve hangi bölümlerin gezilebildiğini gitmeden önce kontrol edin.

Hisar kapalı olsa bile onu dışarıdan okumak mümkün.

  • Sahil yolundan kıyıdaki büyük kuleye, yani Çandarlı Halil Paşa Kulesi'ne bakın. Kıyıya en yakın kule budur ve Boğaz trafiğini denetleyen asıl nokta burasıydı.
  • Tepeye doğru bakın. Sarıca Paşa ve Zağanos Paşa kuleleri yamacın iki ucunda yükselir; hisarın bir kıyı kalesi değil, bütün yamacı kaplayan bir yapı olduğunu buradan anlarsınız.
  • Karşı kıyıya dönün. Anadolu Hisarı tam karşınızdadır. Türkçe Vikipedi'ye göre Boğaz'ın bu noktadaki genişliği yaklaşık 698 metredir ve iki hisarın neden birlikte düşünülmesi gerektiği burada netleşir.

Hisarın çevresi dik yokuşlardan oluşur; rahat ayakkabı giyin. Fotoğraf için Boğaz'dan, yani vapurdan ya da karşı kıyıdan bakmak, kulelerin yamaçtaki dizilişini karadan daha iyi gösterir.

Kara Surları Boyunca Yürümek

Kara surları, UNESCO Türkiye Milli Komisyonu'na göre 1985'te Dünya Mirası Listesi'ne alınan İstanbul'un Tarihi Alanları'nın dört ana unsurundan biridir. Kuşatmayı en somut biçimde okuyabileceğiniz yer, Topkapı ile Edirnekapı arasındaki kesimdir. Vikipedi'ye göre Topkapı, yani Aziz Romanos Kapısı, Altın Kapı'dan sonra surların en büyük ikinci kapısıdır. Edirnekapı ise eski şehrin en yüksek noktası olan altıncı tepenin üzerindedir.

Önerdiğimiz yürüyüş şöyle.

  • Topkapı'dan başlayın. Kapının iki yanındaki kuleler ve surların önündeki hendek izi, iç sur, dış sur ve hendekten oluşan üç katmanlı düzeni anlamak için iyi bir başlangıçtır.
  • Kuzeye, Edirnekapı yönüne yürüyün. Arazinin önce alçalıp sonra yeniden yükseldiğini fark edeceksiniz. Bu çukur, Lykos deresinin vadisidir ve surların en zayıf kesimi olarak bilinen orta sur buradadır.
  • Edirnekapı'da bitirin. Kapının durduğu yükseklikten geriye, Topkapı yönüne baktığınızda saldırının neden bu iki kapı arasında yoğunlaştığını daha iyi anlarsınız.

Yürüyüşü gündüz yapın ve güvenliğiniz için surların üzerine çıkmaya çalışmayın; yürüyüşü sur boyunca, zeminde sürdürün. Surların boyunca uzanan park şeridi yürüyüşe eşlik eder. Daha uzun bir gün isterseniz surların güney ucundaki Yedikule Hisarı'nı da ekleyebilirsiniz; Vikipedi'ye göre II. Mehmed 1458'de Altın Kapı çevresindeki kulelere üç kule ekleterek bu hisarı kurdurdu.

Panorama 1453 ve Askeri Müze

Topkapı'ya gelmişken Panorama 1453 Tarih Müzesi'ne uğramak kuşatmayı gözünüzde canlandırmanın en kolay yoludur. İBB Kültür AŞ'nin işlettiği müze, resmi sitesine göre 2009'da Topkapı Kültür Parkı'nda, surların birkaç adım ötesinde açıldı. İçerideki resim 38 metre çaplı bir yarım kürenin iç yüzeyini kaplar; 2.350 metrekarelik resim alanının önünde toplar ve top arabaları gibi nesnelerle kurulmuş 650 metrekarelik üç boyutlu bir bölüm vardır ve eserde yaklaşık 10 bin figür bulunur. Platforma çıkmadan önce geçilen sergi bölümü İstanbul'un kuruluşundan kuşatmaya ve fethe kadar olan süreci minyatür ve gravürlerle anlatır.

Resmi siteye göre müze pazartesi günleri kapalıdır; güncel saatleri siteden kontrol edin. Gişede yalnızca kredi kartı, banka kartı ve İstanbulkart kabul ediliyor ve bebek arabaları platforma alınmıyor. İngilizce Vikipedi'ye göre müze T1 ve T4 tramvay hatlarının Topkapı durağındadır. Müzeden çıkınca doğrudan surlara yürüyebilirsiniz.

Harbiye'deki Askeri Müze ise kuşatmanın nesnelerini görmek için doğru adrestir. Milli Savunma Bakanlığı'na bağlı müzenin resmi sitesi, salonları arasında İstanbul'un Fethi Salonu'nu ve bir Fatih ve Yavuz Köşesi'ni sayar. İngilizce Vikipedi, müzede 1453'te Haliç'in ağzına gerilen zincirin sergilendiğini yazar. Müzenin resmi sitesine göre Mehteran Birliği haftanın beş günü nevbet vurur; gösteri günlerini ve saatlerini gitmeden öğrenin.

Haliç Kıyısında Zincirin ve Gemilerin İzi

Karaköy vapur iskelesinin yakınındaki Yeraltı Camii, kuşatmanın deniz tarafını okumak için iyi bir duraktır. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre bu yapı, Galata surlarının Haliç girişindeki büyük burcunun mahzenidir ve zincirin bir ucu bu kuleye bağlanırdı; kule fetihten sonra yıktırıldı. Türkçe Vikipedi'ye göre mahzen 1750'lerde camiye dönüştürüldü ve içinde tonozları taşıyan elli dört kalın paye vardır.

Yeraltı Camii faal bir camidir. Ziyaretinizi namaz vakitleri dışına denk getirin, omuzları ve dizleri örten kıyafetler giyin, kadınların başlarını örtmesi beklenir, ayakkabılarınızı girişte çıkarın ve içeride sessiz olun. Alçak tonozların altında birkaç dakika durmak, Haliç'i kapatan zincirin Galata ucunun burada olduğunu düşünmek için yeterli.

Gemilerin indirildiği kıyıyı görmek isterseniz Haliç'in Kasımpaşa kıyısına bakın; Türkçe Vikipedi, gemilerin Haliç'e bu semtten indirildiğini yazar. Karşı kıyıdan, tarihi yarımadanın Haliç surlarının kalıntıları arasından bakınca, 21-22 Nisan sabahı şehrin savunucularının neyle karşılaştığını daha iyi anlarsınız.

Bir Günlük Fetih Okuması

Her şeyi bir güne sığdırmak isterseniz şu sırayı öneririz.

  • Sabah, Rumeli Hisarı ve Boğaz kıyısı. Hisarın açık olup olmadığını önceden kontrol edin.
  • Öğleye doğru, Harbiye'deki Askeri Müze. Mehter gösterisini görmek istiyorsanız saatinizi gösteri gününe göre ayarlayın.
  • Öğleden sonra, Karaköy'de Yeraltı Camii ve Haliç kıyısı.
  • Günün sonunda, tramvayla Topkapı'ya geçip Panorama 1453 ve Topkapı ile Edirnekapı arasındaki sur yürüyüşü. Panorama'nın kapanış saatini ve pazartesi kapalı olduğunu unutmayın.

Bu sıra, kuşatmayı kronolojik olarak izlemenizi sağlar: önce Boğaz'ın kapatılması, sonra kuşatmanın araçları, sonra Haliç ve en son 29 Mayıs sabahının geçtiği surlar. Günü sıkıştırmak istemezseniz iki güne yayın; Topkapı ile Edirnekapı arasındaki yürüyüş, acele edilmeyince çok daha fazlasını anlatır.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz